Ferðasaga Runólfs Ágústssonar er algjört dadirrí

  Gjöf til Háskólans til minnis um Jörund  Runólfur Ágústsson

"Bók sem kom á óvart, alveg frábær bók, vel skrifuð og skemmtileg bók, þú verður að lesa hana" sagði ég við manninn minn þegar ég var búin að lesa ENGINN RÆÐUR FÖR EFTIR Runólf Ágústsson. Maðurinn minn er farinn að segja að það sé ekkert að marka það sem ég segi um bækur, mér finnist allar bækur góðar. Þetta er ekki rétt, sumar bækur eru slæmar og eða leiðinlegar og ég reyni að velja bækur sem ég hef gaman af og oft tekst það. Bók Runólfs kom út 2009 og ég hefði líklega ekki lesið hana nema að ég mundi eftir umfjöllun um hana að þar var eitthvað um Jörund hundadagakonung og ég sá um daginn í gamla bókasafni Háskólans sem nú er kaffistofa starfsfólks forláta klukku sem ættmenni Jörundar hafði gefið Háskólanum. Þetta hlaut að tákna eitthvað og svo þekkti ég Runólf. Ekki sérlega vísindalegt val á bók í þetta skiptið, En bókin er perla.

Hún fjallar um för Runólfs um suðurhluta Ástralíu en hann valdi að fara þangað þegar komið var að einhvers konar skilum í lífi hans og hann þurfti að hugsa sig um. Það hefur oft gefist vel að fara út í eyðimörk til að hugsa. Ekki lifði hann þó á engisprettum og villihunangi en hann leyfir lesandanum að fylgjast allvel með því sem hann drakk og snæddi. Reyndar fylgja líka nokkrar mataruppskriftir um af mat sem hann langar í, þær eru líka áhugaverðar.

Frásögn Runólfs um ferðina er í stuttum og hnitmiðuðum köflum, og hann fræðir okkur um leið um sögu landsins um leið og hann segir okkur örlítið frá sjálfum sér, því sem hann er að hugsa og hann hugsar um líf sitt, hann er þó ekki að velta sér upp úr því. Hann fræðir okkur m.a. um frumbyggjana, sögur hvernig líf þeirra var fyrir komu hvíta mannsins og hvernig það breyttist og hvernig það er nú. Hann segir okkur heimspeki þeirra eða heimsmynd og um það sem kallast dadirrí en til að vita hvað það er, er best að lesa bókina.Og auðvitað leitar hann upp slóðir Jörundar í Tasmaníu og segir okkur frá örlögum þessa manns sem vildi gefa okkur lýðræði fyrstur manna en við týndum því.

Það var auðvitað aldrei neitt vit í þessari ferð hans Runólfs en mikið er nú gaman að hann fór og ég myndi fara til Ástralíu hið fyrsta ef hún væri ekki svona langt í burtu og ef ég væri ekki svona skynsöm.

Hver var hann þessi Jón Sigurðsson?

Ég veit ekki hvort það er eðlilegt en þegar ég les bækur, er ég ekki lengur til staðar hér í raunheimi heldur flyt ég inn í heim bókarinnar sem ég er að lesa. Nú um nokkurt skeið hef ég lifað á 19. öldinni með þeim Ingibjörgu Einarsdóttur (bók Margrétar Gunnarsdóttur) og Jón Sigurðssyni (Guðjón Friðriksson) og fólkinu þeirra. Mér fannst Ingibjörgu vera gert að lifa í dálítið þröngum heimi en heimur Jóns mannsins hennar var víður og margbrotinn.

Það sem er merkilegast fyrir mig að vera þarna með þeim hjónum er að mér hefur alltaf leiðst Jón Sigurðsson. Alveg frá því ég var krakki hef ég haft gaman að sögu og ég gleypti í mig Íslandssögu Jónasar frá Hriflu. Alveg þangað til kom að Jóni Sigurðssyni, þá byrjuðu leiðindin. Mér leiddist hann og það sama  gerðist síðar og reyndar í hvert skipti sem þennan mann bar á góma. Mér  fannst þessar endalausu deilur um útfærslur á stöðu Íslands og sambandinu við Dani vera torf.

Nú er ég sem sagt búin að lesa bók Guðjóns Friðrikssonar í tveimur bindum (1075 bls. og 2,7 kíló). Mér fannst þetta skemmtileg lesning og oft spennandi. Svo ég tali nú ekki um hversu fræðandi hún var fyrir mig. En eins og góðar bækur skilur hún eftir fleiri spurningar en hún svarar. Ég held að ef einhver spyrði mig, hver konar gaur var nú þessi Jón þá gæti ég ekki svarað því en ég veit meira um hann og þó sérstaklega um þennan merkilega tíma. Það sem einkennir 19. öldina er að þá er verulega farið að hrikta í stoðum einveldis og það hefur kviknað frelsisandi í brjóstum ungra manna. En hvernig á að standa að því að ráða sér sjálfur? Þessi bók fjallar um unga menn með frelsisþrá í brjósti fyrir sig og fyrir land sitt. Málefnið þokast hægt í rétta átt en mikið óskaplega gengur allt seint og svo verða þeir gamlir.

Það sem einkennir þessa bók er að það er ótrúlegur fjöldi sögupersóna sem spila misstórt hlutverk. Jón Sigurðsson hafði stórt tengslanet og hann hélt vel utan um það þó er engan veginn hægt að halda því fram að hann hafi aldrei stuðað neinn. Þvert á móti finnst manni oft nóg um hvernig hann gekk fram af vinum sínum. Eiginleg held ég að hann hafi verið nákvæmur, grúskari, besserwisser, þverhaus en engu að síður haft ótrúlega hæfileika til að töfra fólk með framkomu sinni og talanda. Aðdáun fólk á persónu hans minnir um sumt dýrkun á poppstjörnum nútímans. Stundum hvarflar að mér að hann sé dálítið ómerkilegur. Fléttur þeirra félaga Eiríks Magnússonar (sveitunga míns prestssonar frá Eydölum) bókavarðar í Cambridge og Jóns með peninga George Powell eru vægast sagt óþægilegar svo ég tali ekki um samtal þeirra um að þeir voni nú að faðir þessa vesalings manns að deyja.

Þetta er sem sagt merkileg öld og umbrotatímar og Jón er í hringiðunni miðri. Oft fannst mér eins og umræðunni um pólitík svipaði mjög til uræðunnar enn í dag. Það er mikil ósemja á milli manna og oft finnst manni að deilurnar snúist um aukaatriði. Menn tapa sér í því sem aðskilur þá en gera minna með aðalatriðin sem þeir eru sammála um. Stundum hefði ég viljað að höfundur gerði betur grein fyrir málum eins og t.d. fjárkláðamálinu. Hvaða meðöl voru það sem þeir notuðu og af hverju nákvæmlega fór þetta úrskeiðis með lækningarnar? Af hverju gat Jón ekki beitt persónutöfrum sínum og sannfært bændur? Og hvað varð um vesalings fáráðsauðkýfinginn sem Jón og Eiríkur voru að dunda sér við að féfletta? Það sem heillar mig mest við persónu Jóns er hversu opinn hann er fyrir nýjum straumum og að því að sýnist frjálslyndur, a.m.k. í orði kveðnu.

Það er með þessa bók eins og svo margar sem lýsa þessum tíma að fjöldi persóna sem við sögu koma verður eins og þéttur skógur og það er erfitt að halda áttum og finna veginn, maður tapar sögunni fyrir fólkinu. En það er einmitt þessi saga sem er áhugaverðust. Nú er ég sem sagt komin út úr skóginum og líður eins og svo oft áður þegar ég hef lesið góða bók, ég veit ekki hvert skal halda, hver verðu næsta bók.

Ef þú smælar framan í heiminn....

Ég er ekki vön að kaupa sjálfshjálparbækur en í fyrra um þetta leyti í maí var ég stödd bókabúð í Svíþjóð þá sá ég útundan mér í einni hillunni bók sem hét VARFÖR MÅR VI SÅ ILLA NÄR VI HAR DET SÅ BRA? Hverns vegna líður okkur svo illa þegar við höfum það svo gott? Mér fannst eins og hvíslað að mér, þessa bók áttu að kaupa. Ég held að ég hafi haldið að bókin svaraði spurningunni sem liggur í titlinum beint en það gerir hún ekki heldur er hún meira um hvernig við getum látið okkur líða betur. Reyndar reynir höfundur að svara spurningunni í fyrsta kaflanum og segir að líðan ráðist af inte hur vi har det, utan hur vi tar det (ekki hvernig við höfum það heldur um hvernig við tökum á því). Bókin fjallar síðan um hversu mikinn þátt viðbrögð okkar við erfiðleikum eiga þegar kemur að líðan og lífsgleði. Höfundurinn er sænskur læknir sem er nú þekktur fyrir fyrirlestra og námskeið um hvernig fólk getur með jákvæðni dregið úr óhamingju og vanlíðan.

Ég hef stundum verið ergileg út í svona kenningar. Finnst stundum eins og það að vera jákvæður hvað sem á dynur kalli á uppgjöf gagnvart því að leita að orsök vandans og bregðast við. Myndi t.d. ekki vera réttara að verða reiður og berjast gegn óréttlæti ef þess gerist þörf? Ég hef líka verið ósammála því að hægt sé hægt að lækna allt með hugaraflinu einu saman.

En þessi bók er öðru vísi, hún er mikið um að hugsa rökrétt og sneiða hjá neikvæðum hugsunum því þær hjálpa engum. Og svo er hún full af ráðleggingum. Sumt hljómar svo vel á sænskunni: Om man kan grubla sig sjuk, kan man tänka sig frisk. Það hjálpar að hugsa jákvætt. Þetta hljómar einfalt en það er auðvelt að gleyma því þegar illa gengur. Ég er sjálf sannfærð um þetta er rétt og hef reyndar lesið fleiri bækur um jákvæða atferlismótun.

Mér fannst þetta sem sagt gagnleg bók. En það væri trúlega gagnlegt að semja aðra bók ásömu nótum sem leiðbeindu fólki hvernig maður berst gegn óréttlæti með bros á vör og ef til vill enn eina sem segir manni hvernig maður getur hjálpað náunga sínum með bros á vör og yl í hjarta. Og úr því ég er byrjuð á þessu þá held ég að það væri alveg upplagt að búa til bók um hvernig við lærum að borga skattana okkar með bros á vör. Kannski mætti útbúa sérstakan bækling fyrir útgerðarmenn.....

Ingibjörg: Sú sem beið

Loks hef ég lokið við að lesa bók Margrétar Gunnarsdóttur um Ingibjörgu Einarsdóttur (1804-1879), konu Jóns Sigurðssonar forseta. Þótt það hafi dregist að lesa hana kemur það ekki til af því, að ég hafi ekki verið áhugasöm um innihald hennar, heldur af því ég var með margar bækur í takinu. Ég hafði oft velt þessari konu fyrir mér sem ég vissi svo lítið um, nafn hennar væri jafnan tengt Jóni Sigurðssyni, hún var frænka hans sjö áum eldri og beið hans í festum í 12 ár. Það átti að heita svo að hún biði hans meðan hann lyki námi en hann lauk því aldrei. Þau giftust árið 1845 og presturinn lagði út af vináttunni í textanum sem lesinn var yfir þeim og þar með upphefst hjónaband sem einmitt er lýst á þann veg, við útför þeirra var einnig lagt út af tryggð og vináttu.

Þetta er læsileg bók, lipurlega skrifuð, byggir á þeim takmörkuðu beinu heimildum sem finnast um konuna Ingibjörgu og fjölmörgu heimildum sem finnast um líf Jóns manns hennar og samferðafólk þeirra. Eftir lesturinn vissi ég örlítið meira um þessa földu konu en mest fræddist ég þó mest um heimilislíf þeirra hjóna og um líf fólks á 19. öld. Mér fannst merkilegt að lesa um fósturson þessara hjóna og um allt fólkið sem tengdist þeim í Kaupmannahöfn. Myndin sem er dregin af Ingubjörgu sýnir að hún hefur verið hrein og bein, föst fyrir og staðið eins og klettur að baki manni sínum. Það var ekki lítið verkefni að reka heimili fyrir þennan mann sem hafði í kringum sig n.k. hirð, heimilið virðist hafa verið sambland af nokkurs konar hjáparstofnun fyrir Íslendinga og "eilífðarkosningaskrifstofu" fyrir Jón og málstað hans. En heimildirnar um Ingibjörgu hleypa manni ekki sérlega nærri henni. Það er líklegt að öllum bréfum sem gengu á milli þeirra hjóna hafi verið fargað. Þau finnast ekki. Þau bréf, reikningar og bréfmiðar sem finnast úr fórum þeirra segja manni að Ingibjörg hefur haft í mörgu að snúast. Mér finnst merkilegt að sjá ljósrit af bréfum þeirra hjóna til sömu konu, Sigríðar Þorseitnsdóttur, hlið við hlið. Það er mikill munur á stíl og stafsetningu. Að vísu var ekki til neitt sem hét löggilt "rétt" stafsetning á þeim tíma en Ingibjörg skrifar greinilega alveg eftir framburði en í stafsetning Jóns er lík nútímastafsetningu. Rithönd hans er einhvern veginn fágaðri en þó er rithönd Ingibjargar mjög læsileg. Það kemur víða fram að Ingibjörg fylgir manni sínum að málum en þó er brugið upp einu skemmtilegu dæmi um að þau greindi á í skoðunum. Dæmið segir frá umræðum á heimilinu um bók eftir Stuart Mill og þar sem rætt var kúgun kvenna, en í þeim samræðum kemur fram að Ingibjörg var eindregnari stuðningsmaður skoðana hans en Jón. Við andlát föður, hafði Ingibjörg tekið jafnan hlut og bræður hennar sem var óvenjulegt, enda hafði hún haldið heimili fyrir hann og annast hann veikan. Það er merkileg frásögnin af því þegar Tryggvi Gunnarsson les upp erfðaskrána sem hún hafði falið honum að gera eftir lát manns síns og ánafna þjóðinni eignum þeirra hjóna. Ingibjörg rís þá upp við dogg á banasænginni og segir "þú nefnir hann einan".

Það er í sjálfu sér merkilegt að það skuli fyrst núna vera skrifuð bók um þessa konu sem bregður svo oft fyrir í sögunni um frelsisbaráttu okkar Íslendinga. Það hefur verið vandaverk að skrifa hana. Það er ekki auðvelt að byggja upp áhugaverða mynd af konu, eða spennu í sögu um konu sem hafði það fyrir aðalstarf að sjá um heimilishald og vera í snúningum fyrir fólk uppi á Íslandi sem vantaði eitthvað úr búð í Kaupmannahöfn. Nú kemur í ljós að Ingibjörg gerði svo miklu meira. Hún annaðist sjúka, fyrst foreldra sína og síðar börn og ungmenni sem þeim Jóni var treyst fyrir í Kaupmannahöfn. Hún var alltaf til staðar. Hún var farsæl og það hefur aldrei þótt frásagnarvert.

Ég bar líf Ingibjargar ósjálfrátt saman líf Þóru Pétursdóttur Thoroddsen (1947- 1917) sem líst er í bókinni Þóra biskup og raunir íslenskrar embættismannastéttar eftir Sigrúnu Pálsdóttur, en efnistök bókanna er ekki ólík. Það sló mig hvað allt var fátæklegra í kringum Ingibjörgu. Minni efni, minni menntun og minna svigrúm til alls. Þær eru samtímakonur um skeið en Ingibjörg er 43 árum eldri svo kannski ræðst það einhvern veginn af tímanum hvað heimur Ingibjargar er minni og lokaðari en trúlega skiptir efnahagurinn einnig miklu máli. Þó voru Jón og Ingibjörg engir fátæklingar, þau tilheyrðu borgarastéttinni og lifðu sem slík, þau hefðu trúlega frekar veslað í Melabúðinni en í Bónus. En það er þröng í þessum heimi kvenna og sjóndeildarhringurinn eftir því. Ég fann fyrir andþrengslum.

Ég er þakklát fyrir þessa bók og mun nú loksins láta verða af því að lesa bókina hans Guðjóns Friðrikssonar um Jón, manninn hennar Ingibjargar.

Bónusljóð: Supermarktgedikte

Tilviljanir ráða miklu um líf mitt. Reyndar ræð ég örlitlu um hvernnig úr þeim spilast og oftast eru þær mér mjög til góðs. Líf mitt, án skapandi tilviljana, væri afar snautt.

Þegar ég fékk fréttir af því 1996 að ungur maður hefði gefið út bókina Bónusljóð, sem væri eingöngu til sölu í Bónusverlsunum lét ég mér fátt um finnast. Ég lét ekki svo lítið að kaupa hana eða lesa. Og svo gleymdi ég þessu uppátæki. En fyrir stuttu kom vinkona mín (sprachaustausch) sem hjálpar mér að potast áfram í þýskunámi mínu með bók, sem henni fannst frábær, það var bók Andra Snæs Magnasonar, Bónusljóðin á þýsku og íslensku. Mér finnst bókin frábær á hvoru málinu sem er. Það er gaman að lesa ljóð sem eru sett upp á þennan veg, því það er þannig með ljóð að það er svo oft erfitt að þýða þau beint. Bókin skiptist í kaflana: PARADISO/ALDINGARÐURINN, INFERNO/NIFLHEIMAR NIÐUR OG PURGATORIO/HREINSUNARELDURINN. Ljóðin gerast sem sagt í ávaxtadeildinni, við frystikisturnar fyrir kjöt og fisk og í hreinlætisvörudeildinni en flokkunin og niðurröðun er kannski ekki ströng. Það eru t.d. þrjú smellin ljóð um pör og eitt eða kannski tvö frábær ástaljóð. Það er eitthvað ferskt við þessi ljóð sem hrífur mig. En þar sem bókin er stutt og fljótlesin ráðlegg. ég öllum sem hafa á annað borð gaman af ljóðum að leita hana uppi og lesa hana. Fyrir mig var það góð lexía að vera minnt á að það er varasamt að vera með einhverja fordóma um bækur. Reyndar skil ég ekki hvað ég var að hugsa þarna 1996.Ástarljóð á kassa/  Eitt sinn var líf mitt svarthvítt sjónvarp /og á góðum degi/kom stundum smá skerpa í grátónana/ en aldrei meira en það //Svo komst þú  //  Nú er líf mitt 40 tommur/ í lit og þrívídd/ fuglarnir syngja í steríó

IM SOMMER DER MÖRDER

Var að ljúka við 457 síðan morðsögu sem að sumarlagi í friðsælu umhverfi í suðurhluta Þýskalands. Mér var bent á bókina og sagt að hún væri góð og margverðlaunuð. Reyndar sá ég fljólega eftir þessu að hafa nokkurn tíma byrjað. Mér gekk lesturinn seint einkum vegna þess að í bókini eru margar skammstafanir á stofnunum innan lögreglu og dómskerfis sem mér fannst erfitt að lesa úr. Ekki bætti heldur úr skák að bókin er önnur bók höfundar um um lögreglukonuna Louise Boni sem er þurr alkóhólisti sem hefur sigrast á drykkjuskap í klaustri með hjálp zen- munka. Hún er reyndar enn illa haldin og hugsar mikið um flöskuna og á óuppgerðar martraðir úr fyrri átökum við glæpalýð úr fyrri bók. Þetta þvældist nú allt dálítið fyrir mér en komst í gegnum bókina á þrjóskunni einni saman.

Kostirnir við þessa bók eru að hún er talsvert óvenjuleg glæpasaga. Aðalsöguhetjan er fráskilin kona á fimmtugsaldri sem er að takast á við alkóhólvanda. Sögusviðið er hið undurfagra Suður-Þýskaland. Bókin er er skrifuð á fögru máli og höfundurinn gefur sér góðan tíma til að skapa aðstæður, persónur og landslag sem lesandinn sér ljóslifandi fyrir sér. Efnisinnihald bókarinnar er ekki síðra, glæpirnir eiga sér sögulegan bakgrunn sem rekja má til stríðsátaka í Evrópu og víðar.

Nú langar mig til að lesa fyrri bók sem heitir Mord im Teichen des Zen og svo ef ég verð ekki alveg uppgefin, bókina Wenn aus Opfern Täter werde .

Er með margar bækur í takinu

Þegar kemur að bóklestri er ég oftast með margar í takinu. Ég held að þetta þyki allt í lagi þegar það snýr að bókum þótt það mælist illa fyrir í ýmsu öðru tilliti. Það þætti t.d. alls ekki gott ef ég væri með marga menn í takinu eða væri í mörgum stjórnmálaflokkum. Nú er ég sem sagt að lesa fjórar bækur. Er þar fyrst að telja, Biblíuna sem ég les 4 blaðsíður í á dag. Bók nr. 2 er Fjallkirkja Gunnars Gunnarssonar sem ég þarf að vera búin að lesa fyrir 3. maí en þá þarf ég að standa skil á henni gagnvart stöllum mínum í lestrarfélaginu. Þriðja bókin er Karamazovbræðurnir, dásamleg bók, kannski besta bók í heimi og loks fjórða bókin Im Sommer der Mörder. Fyrstu þrjár bækurnar passa allar vel saman, kallast á eins og alvöru bókagagnrýnendur myndu segja. Fjórða bókin passar hvergi inn enda væri ég ekki að lesa hana nema til að æfa mig í þýskunni. Hún fjallar um dularfullan vopnafund og morð í kjölfarið. Aðalsöguhetjan er kona, þurr alkóhólisti sem hefur sótt lækningu sína af drykkjusýkinni í búddaklaustur þar sem hún dvaldi með munkunum í þögn. Líklega eru ekki til nein búddaklaustur fyrir konur.

Það er ekkert einfalt að skipta tíma sínum svona á milli bóka. Þær togast á um mann. Þetta er líklga eins og að vera með marga elskhuga. Eina bókin sem ég er nú heitbundin er Biblían og svo hef ég náttúrlega vissar skuldbindingar gagnvart Gunnar Gunnarssyni af því ég les hann í félagi við aðra. Karamazovbræðurna les ég af því mér finnst bókin dásamleg.

En aftur að Biblíunni. Ég hafði óljóst minni um það að Gamla Testamentið væri grimmt á köflum. En fyrr má nú vera ósköpin. Bókin er eins og sambland af Fornaldarsögum Norðurlanda og Sturlunga. Hún líkist Fornaldarsögunum hvað varðar ýkjurnar og Sturlungu um grimmd og sóðaleg dráp.

Í morgun las ég t.d. sögurna af Jehú sem kemst til valda með því að kæfa herra sinn með blautu teppi en hann lá veikur í rúminu, skaut konunginn á færi, lét kasta Jesebel út um glugga svo hundar ætu hana. Loks klykkti hann út því með að láta myrða sjötíu syni konungs (konungar voru barnmargir í þann tíma) og færa sér hausana í körfu. Svo eru menn að tala um ofbeldi í bókum, kvikmyndum og tölvuleikjum dagsins í dag.

Það hljóta allir að sjá að það er gott að lesa annað uppbyggilegt við hliðina á slíkri lesningu, jafnvel þýska glæpasagan tekur á móti mér eins og barnabókin Dimmalimm. Svo blíð og góð. 

Þegar við vorum fátæk þjóð í vanda

Örlítð meira um Oddnýju Guðmundsdóttur.

Þær eru ekki margar íslensku konurnar sem hafa ratað inn í bókmenntasöguna. En konur þá eins og nú höfðu ríka tjáningarþörf en aðstæður þeirra voru oft á þann veg að það var erfitt að finna tíma til að setjast við skriftir og það var erfitt fyrir konur að koma sér á framfæri. Í bókinni hennar Oddnýjar, Skuld er kaflinn um heimilislífið á Hrafnagjá merkilega napur lýsing á mannlífi í fátækt og allsleysi. Þessi kafli minni mig á fráögu Ólínu Jónasdóttur um heimilslífið á Kúskerpi í bókinni EF HÁTT LÆTUR Í STRAUMNIÐ HÉRAÐSVATNA. Ótrúlega lifandi frásögn sem talar til lesandans á afar sérstakan hátt. Virkar ýkjukennd en ég trúði hverju orði. Það hefur svo lítið verið skrifað um fátæka Ísland og merkilegt að bera það saman við Svíþjóð þar sem "fattig Sverige" en eiginlega sérstök bókmenntagrein sem fólk er vel heima í.

Lífið á Breiðabóli er svo sem ekkert til fyrirmyndar heldur en þar býr ríka og volduga fólkið. Oddný stillir því upp sem andstæðu við fátæktarbaslið.

Nei konurnar, ég tala nú ekki um fátækar konur höfðu lítinn tíma til að skrifa og líka til að lesa. En þeim var mikið niðri fyrir það sér maður á Oddnýju. Þær höfðu líka frá mörgu að segja það sér maður á bók Ólínu.

Að lokum ein setning frá Oddnýju sem mér finnst eiga vel við í dag. Hún er að tala um stórbokkann á Breiðabóli:"Líklega var samviskan nokkurs konar skilningarvit. Sumir eru blindir og heyrnarlausir. Menn geta líka verið samviskulausir. Samvizkan segir okkur hvernig við breytum gagnvart öðrum. Það er alveg jafn tilgangslaust að tala um mannúð við samvizkulausan mann og að hrópa upp í eyrað á heyrnarlausum manni."

Skuld, bók eftir Oddnýju Guðmundsdóttur

Stundum læt ég sem svo að ég hafi fengið ábendingu, þótt ég trúi  því ekki í raun, því það vantar í mig trú á yfirnáttúrlega hluti. Þegar ég fór á bókaútsöluna í Perlunni til að leita að ljóðabókum eftir Véstein Lúðvíksson, sá ég einhvern veginn út undan mér bók eftir gamla kennarann minn Oddnýju Guðmundsdóttur. Og mér fannst eins og að Oddný væri að minna á sig. Ég keypti þessa bók og einu ljóðabókina sem ég fann eftir Véstein ÚR HLJÓÐVERI AUGANS auk nokkurra annarra ljóðabóka. Nú er ég búin að lesa  hana og hef ákeðið að fara í sumar norður á Langanes.

Bókin heitir Skuld og er tvískipt. Í fyrri hluta bókarinnar erum við fyrst kynnt fyrir elstu konu á Íslandi. Hún gerir sér allt í einu grein fyrir því að heimurinn sem hún þekkti og ólst upp í er liðinn undir lok, húsin eru fallin, fólkið dáið og allt er breytt. Er þá kominn heimurinn sem hana dreymdi um þegar hún var ung, hún vildi jú breytingar. Í fyrri hluta bókarinnar fáum við að kynnast þessum heimi. Við fáum að kynnast ungu stúlkunni Unu (17 ára)sem er búin, eftir lát móður sinnar, að ráða sig í vist. Hún stígur inn í veruleika sem var henni áður ókunnur:" Oft hafði Una séð fátækleg heimili, óhrein börn og óhrein rúimföt. En hörmungin, sem hér blasti við við henni, átti ekkert skylt við fátækt. Hér var mannvonzkan að murka lífið úr einstaklingi. Og mannvonzkan var að þessu aðeins til að fá að njóta sín." Þetta hugsar Una þegar hún horfir upp á hvernig búið að er að veikum niðursetningi á þessum bæ. Lífið þarna er hræðilegt en það er samt þarna sem örlög hennar ráðast. Hún upplifir ástina í fyrsta sinn og hún upplifir svik í ástum og hún elur barn á laun og sér engin ráð önnur en fyrirkoma því. Síðar kynnist hún líka manninum sem átti eftir að verða eiginmaður hennar og skapa henni verðugra líf. En hann er ekki stóra ástin, hún er full af hefndarhug gagnvart manninum sem sveik hana, ríka manninum sem ekki vildi taka niður fyrir sig og hann verður tákn óréttlætisins sem viðgengst. Una vill breyta heiminum, hún berst fyrir jafnrétti, menntun og tekur málstað lítilmagnans.

Síðari hluti bókarinnar fjallar um lífið á elliheimilinu þar sem Una er dvelur í ellinni. Þetta er elliheimili í stóru húsi sem er eiginlega allt of stórt fyrir byggðina (byggðarlagið á svo duglegan þingmann) svo þar rúmast líka aðstaða læknis og sjúkradeild. Og er líka pláss fyrir sýlumanninn og gott ef ekki sparisjóðinn líka. Þetta stóra hús er sem sagt allsherjarathafnastaður alls þess sem gerðist. Í þessum hluta sögunnar  spinnst sagan í kring um nokkrar persónur  hússins.

Tímarnir hafa svo sannarlega breyst frá því Una var ung baráttukona fyrir jafnrétti, betri aðbúnaði fátæklinga og aukinni menntun. Allt það sem hún barðist fyrir er orðið að veruleika en það er þó ekki sá  veruleiki sem hún hugsaði sér. En hvað vantar?

Þessi síðari hluti bókarinnar er einhvern veginn ekki eins vel heppnaður og sá fyrri. Persónurnar sem koma við sögu eru margar og klisjukenndar. Góða og heiðarlega fólkið er í raun talsmenn skoðana Oddnýjar. Ómerkilega fólkið eru fulltrúar lastafulls lífernis. Af því ég þekkti Oddnýju veit ég að hún veltist aldrei í neinum vafa um hvað var slæmt. Hún var t.d. ákafur bindindissinni og þeir sem brúka áfengi fá það óþvegið. Hún er líka ákafur andstæðingur stríðsrekstrar og talsmaður friðar. Kannski var lífið einfaldara í gamla daga. Mér verður stundum hugsað til Oddnýjar hvað hún myndi segja um lífið í dag.

Oddný gat aldrei helgað sig skáldskap. Hún vann fyrir sér alla tíð og aflaði sér sjálf menntunar með lestri og ferðalögum. Þessi bók ber þess því miður vott að það hefur ekki verið legið yfir henni, sérstaklega seinni hlutinn. Auk þess eru í henni allt of margar villur sem hljóta að skrifast á prófarkalestur og forlagið því Oddný var sjálf afar nákvæm hvað það varðar. Viðhorf mitt til skrifa Oddnýjar litast eflaust af kynnum mínum af henni, hún var góður kennari og reyndist mér vel síðar á lífsleiðinni. En mikið held ég að það væri nú þarft innlegg í bókmenntaumræðu dagsins í dag að skoða hvað hún og fleiri alþýðuskáld höfðu til málanna að leggja. Ég held að margir viti ekki hvað er stutt síðan að Ísland var afskaplega fátækt land.

Eldhaf í Borgarleikhúsinu

Ég dreif mig (okkur hjónin) á sýninguna Eldhaf í Borgarleikhúsinu í gær, þótt það væri þriðji dagurinn í röð sem við færum út af heimilinu til að meðtaka menningu. Mér fannst það einum um of en það voru síðustu forvöð að sjá þessa sýningu. Ég vissi ekki á hverju ég átti von, hafði heyrt misjafna dóma fólks þótt flestir væru sammála um að þetta væri eitthvað sem fólk ætti ekki að láta fram hjá sér fara.

Leikritið er eftir erlent skáld sem ég hafði aldrei heyrt nefnt, Wajdi Mouawad. Hann er nú Kanadamaður en fæddur í Líbanon (1968) en fjölskyldan flúði borgarstyrjöldina (1975-1990) til Frakklands. Sagan sem sögð er í leikritinu er saga átaka, þar sem ofbeldi leiðir til ofbeldis og hefnd til enn blóðugri hefndar. Maður getið ráðið af atburðarásinni að hún vísi til átakanna í fyrrum föðurlandi skáldsins en hann passar sig á að nefna engin nöfn, negla enga atburði niður. Þannig nær frásögnin að skýrskota langt út fyrir það sem þar gerðist og vísa til allra stríða og alls ofbeldis.

Aðalpersónur sögurnar eru tvíburarnir Jeanne og Simon sem eru eiginlega neydd til þess við dauða móður sinnar að grafast fyrir um það sem gerðist, grafast fyrir um sannleikan um hana og sig. Það gera þau með hjálp lögbókanda sem hefur tekið að sér að afhenda þeim erfðaskrá móður þeirra og sjá til þess að fyrirmæli hennar verði haldin. Og við ásamt þeim fáum að skyggnast inn í söguna, hræðilega sögu sem kannski væri eins gott að  vita ekkert um. Er eitthvað fengið með því að grafa í fortíðinni. Kannski ekki nema af því að fortíðin lifir í okkur og þá þurfum við á sannleiknum að halda til að vera við sjálf, heilar persónur.

Það er  allt gott við þessa sýningu. Sviðið er frábært, sagan hrífandi og leikararnir hver öðrum betri. Ég hreifst eins og ég hreifst í leikhúsi í gamla daga þegar ég var ung og hrifnæm. Unnur Ösp minnti mig á Helgu Backmann og Guðjón Davíð Karlsson er eins og sambland af Helga Skúlasyni og Gunnari Eyjólfssyni. Og hinir leikararnir skiluðu öllu sínu mjög vel.

Það er merkileg tilviljun að þegar ég fer á þessa sýningu er ég einmitt að lesa Jósúabók Biblíunnar sem segir frá landvinningum Ísraelsmanna á þessum sömu slóðum. Hefur þá ekkert breyst síðan? Jú tæknin er fullkomnari. Í Jósúabók er það Guð sem hjálpar sínum og þeim er því sigur vís en í leikriti Wajddi Mouawad er Guð aldrei nefndur á nafn. Það er örugglega með vilja gert enda vitum við að það er ekki Guð lengur sem ræður úrslitum heldur eru það þeir sem skaffa vopnin. En hér er ég líklega komin út á hála braut, víðsfjarri því sem höfundur leikritsins ætlast til. En það er Jósúabók sem skekkir myndina.

Eldhaf er grískur harmleikur og nú fjallar hann um okkur, okkar nútíma. Loksins skil ég grískan harmleik.